Bijen, wespen en hommels – deel 2          

Dit is het tweede artikel in de serie ‘Bij, wesp of hommel. In dit artikel gaan we dieper in op de geschiedenis van de bij en de taxonomie van de bij, de wesp en de hommel. Hoe zit het nu eigenlijk? Zijn bijen, wespen en hommels familie van elkaar of zijn het drie totaal verschillende rassen Dit artikel zal proberen hier meer duidelijkheid in te brengen.

Voor we van start gaan, wil ik dit nog eens herhalen. In deze serie heb ik het over de Honingbij, de Gewone wesp en de Aardhommel. Dit zijn veel voorkomende soorten in België. Natuurlijk bestaan er nog heel wat meer soorten en daar kunnen natuurlijk ook weer verschillen zijn. Bij zowel de bij, de wesp als de hommel zijn er soorten die niet aan een of meerdere van de besproken kenmerken voldoen.

De artikels in deze serie:

1. Uiterlijke verschillen tussen bijen, wespen en hommels
2. Bijen doorheen de geschiedenis en Taxonomie van bijen, wespen en hommels
3. Verschillen in levenswijze van bijen, wespen en hommels Wordt Verwacht!
4. Verdedigingswijzen van bijen, wespen en hommels Wordt Verwacht!
5. Tips bij het omgaan met bijen, wespen en hommels Wordt Verwacht!

Bijen doorheen de geschiedenis.

Er waren al honingbijen lang voor de mens op aarde verscheen.
In gesteenten uit het Tertiair tijdperk (+/- 50 miljoen jaar geleden) heeft men afdrukken van bijen gevonden.
Dat de bij reeds veel verder geëvolueerd is dan de mens kan men ook opmaken uit het feit dat de bijenmaatschappij niet echt meer uit individuen bestaat maar uit een goed geoliede machine waarbij het voortbestaan van het volk primeert op het individu. Ik blijf het zeggen, uit de manier waarop een bijenvolk samenleeft, kunnen wij mensen nog veel leren.

De eerste mensen zagen hoe beren de honing van de bijen roofden om te gebruiken als voedsel en volgden al snel hun voorbeeld. Tijdens de eerste beschaafde cultuurvolkeren evolueerden de bijen min of meer tot huisdieren. Zowel bij de Grieken als de Romeinen werd honing beschouwd als een godenspijs. Zowel de bijenteelt als de honinghandel werden vervolmaakt door de Romeinen maar ook de Oude Germaanse volkeren brouwden reeds honingwijn en -bier. Later, tijdens de Middeleeuwen had menig landgoed zijn eigen imkers en honingwijnbereiders. Karel de Grote liet in de Middeleeuwen wetten uitvaardigen om de bijenteelt te beschermen, met honing en bijenwas werden belastingen betaald.
Honing was eeuwenlang vrijwel het enige zoetmiddel en zo groeide het belang van de bij meer en meer. Ook bijenwas was eeuwenlang heel belangrijk. Het diende als brandstof voor verlichting waardoor het een elitair product werd dat slechts voorbehouden was voor de hogere klassen en de clerus. Die belangrijke taken werden in de modernere tijd grotendeels vervangen door respectievelijk suiker i.p.v. honing en olie en elektriciteit i.p.v. bijenwas. Het houden van bijen werd lange tijd in boomholtes gedaan. Later werden korven ingezet en tegenwoordig worden vooral de verschillende modellen bijenkasten (o.a. Dadant-Blatt & Simplex) gebruikt.
Nu worden zowel honing als bijenwas nog veelvuldig gebruikt in allerhande takken van de industrie. Maar ook andere bijenproducten zoals koninginnebrij, stuifmeel als vitaminenbron, propolis als ontsmettingsmiddel en natuurlijk antibioticum en bijengif, dat in de geneeskunde wordt gebruikt (apitherapie), worden tegenwoordig veelvuldig gebruikt.
Hoewel bijen door mensen worden verzorgd, heeft dit kleine insectje altijd al meer gedaan voor de mens dan omgekeerd. Door hun taak als onmisbare bestuivers van bloemen, in de land- en tuinbouw maar ook voor het in stand houden van de wilde flora en fauna, zijn de bijen een onmisbaar dier voor onze planeet.

“Mochten de bijen plots uitsterven, dan heeft de mensheid nog maar 4 jaar te leven.” (Albert Einstein)

De Taxonomie.

de taxonomische indeling van bij, wesp en hommel

Eerst en vooral ga ik het even hebben over de taxonomische indeling. Taxonomie is de wetenschap van het classificeren, dwz dat zowat alles taxonomisch kan worden ingedeeld. Taxonomie is een beetje als het opstellen van een stamboom van een bepaald iets. Hiernaast ziet u de taxonomie tabel van de bij, de hommel en de wesp. (Klik op de afbeelding om te vergroten)

De orde Hymenoptera omvat alle vliesvleugelige insecten. Dit zijn de bij, de wesp, de hommel en raar maar waar, ook de mieren, die nauw aan de wespen verwant zijn, behoren tot deze orde. De verwantschappen binnen de Hymenoptera zijn soms heel complex, volgens fylogenetische studies zijn bijvoorbeeld alle bijen uit een familie van graafwespen geëvolueerd. Zoals je ziet behoren zowel de bij, de wesp als de hommel tot dezelfde onderorde van de vliesvleugeligen, nl Apocrita (bij-achtigen).
Daarna wordt die onderorde via de superfamilie opgesplitst in 2 families, de bijen en de wespen. Hier zie je dus al duidelijk dat de hommel nauwer verwant is aan de bijen dan de wesp.
“De hommels zijn zo nauw verwant aan de bijen dat ze in de taxonomie niet als aparte groep worden gezien maar als grotere en sterker behaarde bijen.” (wikipedia)

Binnen het geslacht Apis (honingbijen) bestaan er 4 soorten. Apis mellifera (de honingbij), Apis florea (de dwergbij), Apis dorsata (de reuzebij) en Apis cerana (de Indische bij). Enkel de Apis mellifera komt in Noord-Europa voor. Deze soort bestaat zelf ook uit 4 rassen, nl. A.m.mellifera (de zwarte bij), A.m.ligustica (de Italiaanse bij), A.m.carnica (de Krainer bij) en A.m.caucasica (de Kaukasische bij). Er bestaat nog een 5de ras maar dat is geen natuurlijk ras. De Buckfast bij is een hybride ras dat ontstaan is uit kruisingsproeven gemaakt door Broeder Adam. In onze streken (België & Nederland) wordt vooral met de carnica en de buckfast bij gewerkt. Alle bijen die niet onder het geslacht Apis vallen, zijn de (meestal solitair levende) Wilde bijen. Hierover meer in een later artikel.

Tot de wespen worden alle vliesvleugeligen gerekend die geen bij, hommel of mier zijn.
Er zijn veel verschillende soorten wespen. De bekendste familie van wespen zijn de plooivleugelwespen of Vespidae. Deze familie wordt zo genoemd, omdat ze hun voorvleugel eenmaal in de lengterichting opvouwen. De vleugels lijken daardoor heel smal. Binnen de Vespidae zijn er in onze streken twee onderfamilies. De Vespinae (papierwespen) en de Eumeninae (leem- of metselwespen). De namen verwijzen naar het materiaal waaruit het nest wordt gebouwd.

Zoals eerder gezegd leunt de hommel heel nauw aan bij de bijen. In de Taxonomie wordt het onderscheid tussen hommels en bijen dan ook pas gemaakt bij het opdelen van de subfamilie Apinae. Waar de bijen verder onderverdeeld worden in het geslacht Apis, wordt de hommel tot het geslacht Bombus gerekend. Hommels komen over de gehele wereld voor maar de meeste soorten verkiezen toch het Noorderlijk Halfrond. Hommels zijn door hun grote en sterk behaarde lichaam uiterst geschikt om te overleven in koudere temperaturen. Er bestaan wereldwijd zo’n 400-tal soorten. In België en Nederland zijn vooral de Bombus terrestris (de gewone aardhommel), de Bombus cryptarum (de wilgenhommel), de Bombus lucorum (de kleine aardhommel), de Bombus hortorum (de tuinhommel) en de Bombus pratorum (de weidehommel) sterk vertegenwoordigd.

Copyright secured by Digiprove © 2010 Fravaco